Nizam-ı Cedid dönemi, Osmanlı modernleşmesinin sadece askeri değil; eğitim, ekonomi ve diplomasiyi de kapsayan ilk sistematik hamlesidir. 3. Selim'in hazırlattığı layihalar, devletin sorunlarını bizzat kendi bürokratlarıyla tartışma kültürünü başlatmış, Avrupa'da açılan daimi elçiliklerle klasik diplomasi anlayışı modern bir çehre kazanmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu'nun Mondros Mütarekesi ile savaştan çekilmesi sonucu Kafkas İslam Ordusu bölgeyi terk etmek zorunda kalmıştır. Ancak bu kısa süreli müdahale, Azerbaycan ve Dağıstan'daki Türk-Müslüman varlığının korunmasında ve bu devletlerin milli hafızasının oluşmasında hayati bir rol oynamıştır.

1923 Türk-Yunan Mübadelesi ile bu topluluk Anadolu'dan (Kayseri, Niğde, Konya vb.) Yunanistan'a göç etmek zorunda kalmıştır. Atina merkezli Küçük Asya Araştırmaları Merkezi (KAAM), bu halkın ardında bıraktığı 300.000 sayfalık sözlü gelenek ve yazılı materyali derleyerek dev bir arşiv oluşturmuştur. Severien Salaville ve Eugene Daleggio'nun hazırladığı üç ciltlik bibliyografya, bu kültürel mirasın (Karamanlidika) en temel rehberidir.

1774 Küçük Kaynarca ile Kırım bağımsız olmuş, Karadeniz'in "Türk Gölü" statüsü sona ermiştir. Rusya'nın Ortodoks hamiliği ve ticaret hakları kazanması Osmanlı egemenliğini sarsmıştır. 1783'te Kırım'ın ilhakı ve 1792 Yaş Antlaşması, ilk kez Müslüman bir toprağın kaybıyla sonuçlanan büyük bir travmadır.

1908'de kurulan Ahrar Fırkası, İttihat ve Terakki’nin merkeziyetçiliğine karşı Prens Sabahaddin’in adem-i merkeziyetçi ve liberal fikirlerini savunan ilk partidir. İngiliz sistemini örnek alan fırka, İTC baskıları ve zayıf örgütlenme nedeniyle 1908 seçimlerinde büyük bir yenilgi almıştır. 31 Mart Vakası sonrası tasfiye edilen fırka 1 yıl dahi yaşayamasa da Türk siyasi tarihindeki liberal ekolün öncüsü kabul edilir.

İTC, 1908 sonrası Abdülhamid dönemi gemilerini tasfiye ederek İngiliz ekolüyle modern bir donanma kurmaya çalışmıştır. Finansman için kurulan Donanma Cemiyeti ile halkın bağışları seferber edilmiş; ancak 1911-1918 arası kesintisiz savaş dönemi ve İngiltere'nin sipariş edilen gemilere el koyması, bahriye reformunu akamete uğratmıştır. (342 karakter)

93 Harbi sonrasındaki mali kriz nedeniyle Abdülhamit, bakımı pahalı dev zırhlıları Haliç'e çekip sökülmeye bırakmıştır. Bunun yerine bütçeye uygun torpidobot ve kruvazör alımına odaklanmıştır. Dünyanın ilk torpido atan denizaltısı bu dönemde alınmıştır. 1897'deki teknik aksaklıklar, donanmada modernleşmeyi hızlandırmıştır.

Osmanlı'da Ahmet Cevdet Paşa ıslahatı, Mirza Fethali ise Latin alfabesini savunmuştur. II. Meşrutiyet'te "Latinciler" ve "Islahatçılar" olarak kutuplaşan sürece Enver Paşa, harflerin bitişmediği "Enverî Yazısı" ile dahil olmuştur. 1917'de sistemleşen bu yazı, savaş koşulları nedeniyle kalıcı olamamıştır. Atatürk bu girişimi "zamansız" bularak eleştirmiştir.

Sultan Abdülaziz, 1875'te Osmanlı donanmasını dünyanın 3. büyüğü yapsa da bu büyüme dış borçla sağlandı. Yerli teknik altyapı eksikliği ve ağır bakım maliyetleri, 1877-78 Savaşı'nda donanmayı etkisiz kıldı. Teknolojik olarak demode kalan dev zırhlılar, Rus torpido botlarına karşı çaresiz kalarak mali iflasın temel sebebi oldu.