Orhun Yazıtları Dışında Köktürkçe Bir Yapıt Yok mu?
- Ahmed Bahadır Uslu
- 8 Haz 2022
- 2 dakikada okunur
Eski Türk tarihinin en seçkin simgesi olarak kabul edilen Orhun Yazıtları, Köktürk döneminin en bilinen kültürel mirasıdır. Halk arasında Köktürkçe denildiğinde akla gelen ilk ve çoğu zaman tek örnek bu yazıtlar olsa da, bugün Moğolistan sınırları içerisinde yer alan bu "mengü" (ebedi) taşlar, Türk yazı sisteminin ne ilk ne de son örneklerini teşkil etmektedir.
Orhun Yazıtları’nın Ötesinde Türk Yazı Kültürü
Köktürk alfabesiyle taşa kazınmış olan en eski belge, 687-688 yıllarına tarihlenen Çoyr Yazıtı'dır. Orta Moğolistan’da keşfedilen bu 6 satırlık metinde "İlteriş" adı açıkça zikredilmektedir. Türkolog Osman Fikri Sertkaya’ya göre, Çoyr Yazıtı’ndan daha eski olduğu tahmin edilen ancak henüz kesin bir tarihlendirme yapılamayan farklı yazıtlar da mevcuttur.
Orhun Yazıtları kadar tarihsel öneme sahip olan bir diğer külliyat ise Yenisey Irmağı boyunca Kırgızlar, Azlar ve Çikler gibi boylar tarafından dikilen Yenisey Yazıtlarıdır. Ne yazık ki bu eserler, Orhun Yazıtları’nın gördüğü ilgiyi tam anlamıyla görememiştir. Bunun temel nedenleri arasında, Yenisey bölgesindeki birçok yazıtın fiziksel tahribata uğramış olması ve metinlerin okunmasındaki teknik güçlükler gösterilebilir.
Taştan Kağıda: Yazılı Kültürün Çeşitliliği
Türk yazı kültürünü yalnızca taş üzerine kazınmış metinlerle sınırlı düşünmek akademik açıdan eksik bir yaklaşım olacaktır. Örneğin, 607 yılında Chi-min Kağan’ın Sui Hanedanı’na gönderdiği mektubun Çince nüshası günümüze ulaşmıştır. Japon tarihçi Masao Mori, bu mektubun mutlaka bir Köktürkçe nüshasının da bulunması gerektiğini savunmaktadır. Öte yandan, kağıt üzerine aktarılan ve günümüze ulaşan ilk önemli eser, 9. yüzyıla tarihlenen "Irk Bitig"dir.
Uygur dönemine ait olan ve fal kitabı niteliği taşıyan Irk Bitig, Türk dili ve edebiyatı açısından Orhun Yazıtları’ndan sonraki en değerli hazine olarak kabul edilmelidir. Ancak ideolojik yaklaşımlar nedeniyle Budist Uygurların Türk kültürüne katkıları kimi zaman göz ardı edilmekte, bu durum Irk Bitig gibi eserlerin bilimsel değerinin yeterince anlaşılamamasına yol açmaktadır.
Erken Dönem Kaynakları ve Güncel Araştırmalar
Bu temel eserlerin yanı sıra, keşfedilmeyi ve bilimsel açıdan incelenmeyi bekleyen pek çok Türkçe yazıt bulunmaktadır. Özellikle Servet Somuncuoğlu tarafından fotoğraflanan kaya yazıtları (petroglyph), erken dönem Türk tarihi için paha biçilemez veriler sunmaktadır. Bu değerli çalışmaları içeren "Taştaki Türkler" adlı eserin basımının büyük yayınevleri yerine bir inşaat firması tarafından üstlenilmiş olması, Türk tarih araştırmalarına verilen kurumsal desteğin niteliği açısından düşündürücüdür.
Yorumlar