Emperyalist Bir Osmanlı: Casale'den Ezber Bozan Bir Tarih Okuması
- Muhammed Faruk Korkmaz
- 16 Nis
- 4 dakikada okunur
Bugüne kadar okullarda veya akademide bizlere öğretilen anlatı; İspanyollar ve Portekizlilerin müthiş bir bilimsel merak ve teknolojik ilerleme ile yeni dünyalara yelken açıp oraları "medenileştirdiği", Doğulu milletlerin ise bu devasa gelişmeler karşısında tamamen habersiz ve ilgisiz kaldığı yönündeydi, değil mi? Bu yerleşik algıya göre, tipik bir tarım imparatorluğu olan Osmanlı’nın yeni dünyalarla ilgili hiçbir zaman gerçek bir merakı olmamıştı; karasal bir güç olarak sadece araziler üzerinden vergi toplamış ve dış ticarete yönelik hiçbir vizyon geliştirmemişti. Belki de Batılı milletler karşısında geri kalmasının en büyük sebeplerinden biri de buydu: Stabillik ve ilgisizlik.
İşte tam bu noktada Giancarlo Casale, kitabında okuyucuyu kutunun dışında düşünmeye, yerleşmiş tarih anlatısını sarsmaya ve tarihin belki de en eşsiz ama karanlıkta kalmış kesitlerinden biri olan "Osmanlı Hint Okyanusu Siyaseti" hakkında yeniden akıl yürütmeye sevk ediyor. Eserin vadettikleri arasında; Osmanlıların bilimsel ve teknik terakkisini idrak ettirmek, devlet politikalarının kişisel ve dönemsel parametrelere göre nasıl değişebileceğini hatırlatmak ve her şeyin yalnızca maddi dünya ile değil, bazen de gönül bağları ve söylemsel etki gücüyle ilgili olduğunu belirtmek yer alıyor.
Analitik Bir Çerçeve ve Literatüre Katkı
Osmanlı’nın Keşif Çağı kitabını inceleme nedenimiz; tarih meraklısı okurun ilgisini hamaset dolu veya tamamen belge odaklı monoton bir anlatıdan kurtarıp paradigma kırıcı ve yeni ufuklar açan bu çalışmaya çekmektir. Hedefimiz, okuyucunun merakını uyandırarak belki de genç araştırmacıların bu alanda yeni metinler ortaya koyabilmesini sağlamaktır. Eserin tanıtımı sırasında, betimsel bir özet sunmaktan ziyade analitik bir çerçeve çizilmesi hedeflenmektedir. Bu doğrultuda öncelikle müellifin akademik kimliği ve çalışmanın özgün konumu üzerinde durulacak; ardından eserin kapsamı ve bölümlerin kurgusal mimarisi, ana tema ekseninde çözümlenecektir.
Yazarımız Giancarlo Casale, hâlihazırda European University Institute’da Tarih ve Medeniyet Bölüm Başkanlığı yapmakta, aynı zamanda Minnesota Üniversitesi’nde Akdeniz tarihi alanında profesörlüğüne devam etmektedir. Casale’nin ilgi alanları; Osmanlı düşünce tarihi ile Rönesans İtalya’sının etkileşimi, Akdeniz dünyasındaki seyahat edebiyatı, denizcilik teknikleri, Hint Okyanusu’ndaki Rumi kimliği ve Osmanlı Hint Okyanusu siyaseti gibi konularda yoğunlaşmaktadır. Müellif, bu kitabında Osmanlıların yaklaşık bir asır süren Hint Okyanusu macerasına mercek tutmaktadır. Mısır’ın fethi ile başlayan anlatı, Mir Ali Bey’in Doğu Afrika seferleri ile hitama ermektedir. Ardından, yaşanılan bu bir asırlık sürecin edebi, düşünsel ve bilimsel arka planı verilerek son bölüm bütüncül bir perspektifle tamamlanmaktadır. Yer yer spekülatif sayılabilecek satırlara yer veren ve zihinlerde yeni kapılar açmayı hedefleyen yazarın metodolojisini takip ederek biz de detaylı analizimize başlayalım.
Tarihsel Bir Zihin Deneyi: Ya Bizans Başarsaydı?
Şimdi hep beraber bir senaryo hayal edelim: Osmanlılar 1453 senesinde İstanbul surları önünde yenilgiye uğruyor ve Bizans İmparatoru Konstantin Paleologos; Balkanlar ve Anadolu coğrafyasını geri alıyor, ardından güneye ilerleyip Suriye ve Mısır gibi eski vilayetleri fethediyor. Kısa bir süre sonra, hiç bilmedikleri yabancı sahillere, Yemen’e ulaşıp Basra Körfezi ve Kızıldeniz’in hâkimi haline geliyorlar. Ardından Hindistan’daki ticaret üslerini ele geçirmek için filolarını hareket ettiriyorlar; okyanus ötesinde, Endonezya adalarında ve Doğu Afrika’da müttefikler ediniyorlar. Baharat ticaretinden büyük kârlar elde etmek için ticari filolarını Sumatra’ya kadar götürüyorlar.
Eğer böyle bir Bizans İmparatorluğu gerçek olsaydı, günümüz akademisyenleri onu nasıl analiz eder ve dünya tarihi anlatısında nereye koyarlardı? İşte Osmanlı İmparatorluğu, hakikatte bu edinimlerin hepsini gerçekleştirmişti. Tıpkı klasik keşifler çağı anlatısında olduğu gibi, başlangıçta "sıfır" sayılabilecek bir bilgi birikimi ile Hindistan’a adım atmışlar ve buradaki meta akışını kendi başkentlerine yönlendirmişlerdi. Üstelik denizcilik alanında kendilerini geliştirmiş, normalde bir iç deniz imparatorluğuna göre dizayn edilmiş filo ve komutanlarını okyanus şartlarına adapte etmeyi başarmışlardı. Aslında Portekiz ve İspanyolların yaptıkları da bundan farklı değildi. O zaman niçin Osmanlıları bu anlatıda göremedik? Kitap, bu sorunun cevabına güçlü bir biçimde "Hayır, onlar da oradaydı" diyor.
Jeopolitik Rekabet ve "Hint Okyanusu Hizbi"
1517 senesinde Yavuz Sultan Selim’in Mısır’ı fethiyle halifelik unvanı Osmanlı’ya geçmişti. Bu unvan, dünya üzerindeki tüm Müslümanlara hayali bir birliktelik ve Osmanlı Sultanı’na Müslüman toprakları üzerinde "söylemsel bir sahiplik" kazandırıyordu. Bu durum, 1494’te Papa tarafından dünyanın Amerika üzerinden ikiye bölünüp Portekiz ve İspanya arasında pay edildiği Tordesillas Antlaşması ile benzer bir düşünsel sahiplik iddiasıydı. Böylece güçler sahaya
inmeden önce, düşünsel düzlemde karşı karşıya gelmiş oldular.
Piri Reis’in meşhur haritası da bu süreci destekler niteliktedir. Haritasının belki de en önemli lakin kayıp kısmı Hint Okyanusu’nu içermekteydi. Piri Reis, Selim Han’ı önlerinde açılan bu devasa deniz hakkında bilgilendirmeyi ve imparatorluğun emperyal hedeflerini buraya yönlendirmeyi amaçlıyordu. Bölgede Portekizlilerin ve Osmanlıların gayesi nerede ise aynıydı: Baharat ticaretinden tekel oluşturmak ve kutsal toprakları (Kudüs ve Haremeyn-i Şerif) korumak. Bu uğurda bir asır boyunca açık denizlerde ve kalelerde çarpışan iki imparatorluk, yerel devletler üzerinden diplomatik savaşlar da veriyordu. Osmanlılar Müslüman Açe İmparatorluğu’nu destekleyip Portekiz ticaretini baltalarken; Portekizliler Etiyopya’daki Hristiyan krallığını destekleyerek Osmanlı’nın kereste gibi temel hammaddelere ulaşımını engellemeye çalışıyordu.
Müellifimiz, imparatorluğun uzak bölgelerinde merkezi siyasetin her zaman mutlak olmadığını, yerel bağlantıların kritik önemini hatırlatmak amacıyla bölümleri dönemin sadrazamlarına ve "Hint Okyanusu Hizbi"nin yükselişine göre tasnif etmiştir. Son bölümün bir Osmanlı amiraline adanmış olması da bunun açık bir tezahürüdür.
Bütüncül Bir Tarih Yazımı ve Şaşırtıcı Gerçekler
Yazar, süreci Osmanlı belgelerinin dilinden anlatarak literatürdeki Batı kaynaklı taassuptan uzak durmuştur. Salt siyasi tarihten kaçınıp; ticari kayıtlar ve gümrük verileriyle ekonomi tarihine, çağdaş müelliflerin eserleriyle de düşünce tarihine uzanan bütüncül bir anlatı kurmuştur. Sadrazamlar arasındaki görüş ayrılıklarını; örneğin serbest ticarete yatkın olma veya sahillerde devlet otoritesini güçlendirme gibi hususları nedenleriyle izah etmiştir.
Kanaatimizce yazar, okuyucuya alanla ilgisi olsun olmasın çok kıymetli anekdotlar sunmaktadır. Osmanlıların Hindistan’da kolonileri olduğunu, Portekizlilerin elinden stratejik bir haritayı istihbarat operasyonuyla aldıklarını, harita üretiminde Portekizlilerden önde olduklarını, bir Osmanlı korsanının 5 kadırga ile devasa Portekiz donanmasını perişan ettiğini veya 80 kişilik bir filoyla Tanzanya’ya kadar uzanan fetihler gerçekleştirildiğini öğrenince şaşırmayacak okur sayısı azdır. Diplomatik yazışmalar, Osmanlıların zannedilenin aksine dış ticaret yanlısı ve hatta "kapitalist" bir zihniyetle düşünebildiklerine dair güçlü bir intiba bırakmaktadır.
Bu akademik çalışmanın tüketilmesiyle sadece malumat seviyeniz artmayacak, aynı zamanda bölgeye dair algı ve idrakiniz de değişecektir. Casale, bu idraki genişletmek adına kitap boyunca çok çeşitli dönemsel haritalar ve kaynak önerileri içeren zengin dipnotlar kullanmıştır. Bizler de dergimizin okurlarına hem bu kıymetli eseri hem de müellifimizin konuyla alakalı diğer çalışmalarını tavsiye ediyoruz[1].
Tarih disiplinine ilgi duyan tüm okurlarımız için ufuk açıcı bir deneyim olmasını dileriz.
Yorumlar