Göktürkleri Yıkan Adam: Ch'ang Sun-sheng

Göktürkler dönemine ait en kapsamlı ve ayrıntılı verilere Çin kaynakları aracılığıyla ulaşılmaktadır. Bu kaynakların temelini, hem Çin içindeki hem de dış ülkelerdeki gelişmelerin titizlikle kaydedildiği resmi yıllıklar oluşturmaktadır[1]. Bu kayıtların bir bölümü, yabancı coğrafyalarda görev yapan devlet adamlarının biyografilerinden meydana gelir. Çalışmamıza konu olan Ch’ang Sun-sheng de bu önemli figürlerden biridir.

Çinli bir devlet adamı olan Ch’ang Sun-sheng’in Göktürklerle olan ilişkisi, 580 yılında Prenses Ch’ien-chin’e Göktürk ülkesine kadar refakat etmesiyle başlamıştır. Asıl görevi elçi yardımcılığı olsa da Göktürkler[2], ülkeye gelen heyette en çok Ch’ang Sun-sheng ile ilgilenmişlerdir. Bunun temel sebebi, kendisinin olağanüstü bir nişancı olmasıdır[3]. Aktarılan bilgilere göre İşbara Kağan, Ch’ang Sun-sheng’e 2 ok vererek havadaki 2 kuşu vurmasını istemiş; o ise tek bir okla 2 kuşu birden vurmayı başarmıştır[4]. Esasen Çin yönetimi, onun bu yeteneğini bir fırsat olarak görerek Göktürkler arasına bir istihbarat görevlisi olarak sızmasını planlamıştır.

Nişancılığı sayesinde Göktürkler arasında saygınlık kazanan Ch’ang Sun-sheng, bir tür "misafir tutsaklık" durumuyla Çin’e geri gönderilmemiştir. Bu durum, Çin’in stratejik hedefleriyle tam olarak örtüşmektedir. Göktürk Kağanı Taspar ve ardından gelen İşbara Kağan, bu Çinli diplomatla yakın ilişkiler kurmuştur. İşbara Kağan, Ch’ang Sun-sheng ile sık sık ava çıkarak onu yanından ayırmamıştır. Bu süreçte Çinli görevli, Göktürklerin hanedan yapısından coğrafi özelliklerine kadar pek çok stratejik bilgiyi derleyerek Sui İmparatoru’na ulaştırmıştır. Bu raporlar, ilerleyen dönemde Göktürk Kağanlığı’nın siyasi istikrarını sarsacak diplomatik hamlelerin temelini oluşturmuştur.

Göktürk ülkesindeki iç huzursuzluk, İşbara Kağan’ın, halkın sevgisini kazanan kardeşi "Şad"[5] unvanlı T’u-li’yi kıskanmasıyla başlamıştır. Bu kişisel çekişmeyi bir devlet krizine dönüştüren ise Ch’ang Sun-sheng’in stratejileri olmuştur. 581 yılında Çin’e dönen diplomat, topladığı verileri imparatora sunmuştur. Raporun özü; Göktürklerin Çin için büyük bir tehdit olduğu ancak doğrudan bir savaşa girmek yerine, devletin içten zayıflatılarak daha kolay bir galibiyet elde edilebileceği yönündedir.

Çinliler, elde ettiği bilgiler doğrultusunda Göktürk Devleti’ni parçalama planını uygulamaya koymuştur. İşbara’nın kardeşine duyduğu husumet[6] ve hanedan içindeki diğer aykırı sesler bu planın başarıya ulaşmasını hızlandırmıştır. Çinliler; İşbara’nın rakipleri olan Tardu ve A-po ile temas kurarak onları merkezi yönetime karşı kışkırtmışlardır. Sonuç olarak Batı Göktürk yönetimi, Doğu’nun otoritesini reddetmiş ve devlet iki ayrı siyasi yapıya bölünmüştür. Dış düşmanların da Çin tarafından desteklenmesiyle iyice zayıflayan Birinci Göktürk Kağanlığı, 630 yılında İl Kağan’ın Çin egemenliğini kabul etmesiyle sona ermiştir.

Bu süreçte büyük bir başarı gösteren Ch’ang Sun-sheng, imparatorluk içinde generallik rütbesine kadar yükselmiştir. İlk Göktürk Devleti’nin tamamen yıkılmasından kısa bir süre önce, 609 yılında vefat etmiştir. İmparator, onun yokluğunu 615 yılındaki Yen-men kuşatması sırasında, "Eğer büyük diplomat Ch’ang Sun-sheng hayatta olsaydı, Göktürkler bu kadar ilerleyemezdi" diyerek dile getirmiş ve ona duyduğu takdiri ifade etmiştir.

Dipnotlar

[1] Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler (542-630), (İ.Ü. yayınlanmamış doktora tezi), İstanbul 1991, syf. VII-XIII. http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/19968.pdf

[2] I. Göktürk Dönemi: (552-588)

[3] Ahmet Taşağıl , Gök-Türkler I-II-III, 1 cilt bir arada 2. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınları-2014, syf. 44.

[4] Ahmet Taşağıl, a.e., syf. 45.

[5] Şad unvanı, yangudan sonra gelen 3. derece unvandır.

[6] Ali Ahmetbeyoğlu, Göktürkler, İÜ AUZEF Ders Kitabı, syf. 186.