cephedeki orduyu denetlemek ve taarruz hazırlıklarını yönetmek üzere Ankara'dan ayrılacak olan TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa'nın, meclis ve hükümet işlemlerini kendi adına yürütmesi için yetkiyi İkinci Başkan Dr. Adnan Adıvar'a bıraktığı resmî olarak belgelenmektedir.

Nizam-ı Cedid dönemi, Osmanlı modernleşmesinin sadece askeri değil; eğitim, ekonomi ve diplomasiyi de kapsayan ilk sistematik hamlesidir. 3. Selim'in hazırlattığı layihalar, devletin sorunlarını bizzat kendi bürokratlarıyla tartışma kültürünü başlatmış, Avrupa'da açılan daimi elçiliklerle klasik diplomasi anlayışı modern bir çehre kazanmıştır.

Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919 sabahı saat 08.00’de Samsun’a ulaştığını ve görevine başladığını bildiren tarihi telgrafı incelenmektedir. Hüseyin Baran Pekmen’in sunduğu belgede; "Yaver-i Fahrî-i Hazret-i Şehriyari" unvanıyla rapor veren Paşa'ya, Genelkurmay Başkanlığı'nın başarı dileyerek "Vaziyette değişiklik yoktur" şeklinde verdiği stratejik yanıt gözler önüne serilmektedir.

Eski Türk devlet geleneğinin temelini oluşturan "Kut" anlayışı, sadece bir yönetim yetkisi değil; aynı zamanda din, gelenek ve toplumsal sözleşmenin iç içe geçtiği çok boyutlu bir meşruiyet sistemidir. Bozkır kültürünün doğa ile olan derin bağı, bu yönetim modelinin ruhunu şekillendiren en önemli unsurdur.

Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’ya geniş yetkilerle gönderilmesini öngören ancak son anda iptal edilen 30 Nisan 1919 tarihli Harbiye Nezareti belgesi incelenmektedir. Hüseyin Baran Pekmen’in sunduğu belge; Sivas, Erzurum ve Trabzon gibi kritik illerde Paşa'ya mülki amirlere emir verme yetkisi verilmek istendiğini, fakat bu yazının "beğenilmemesi" üzerine arşivde kaldığını kanıtlamaktadır.

1950-1955 yılları arasında faaliyet gösteren Maya Sanat Galerisi, Türkiye'nin ilk uzun soluklu özel sanat galerisidir. Adalet Cimcoz öncülüğünde kurulan mekan; Bedri Rahmi Eyüboğlu ve Orhan Veli gibi aydınların buluşma noktası olmuş, genç sanatçılara kapılarını açarak modern Türk sanat piyasasının temellerini atmıştır. Maddi imkansızlıklar nedeniyle 1955'te kapansa da, sergilediği dayanışma ruhuyla tarihe geçmiştir.

28 Haziran 1923 tarihinde Rauf Orbay tarafından Halife Abdülmecid Efendi’ye gönderilen geçmiş olsun telgrafı incelenmektedir. Hüseyin Baran Pekmen’in sunduğu belge, at ısırması hadisesi sonrası Ankara’nın İstanbul’daki saray protokolüne gösterdiği hürmeti ve kullanılan ağdalı diplomatik dili gün yüzüne çıkarmaktadır.

Erzurum'un Köprüköy ilçesinde, Aras Nehri üzerinde zamana meydan okuyan Çobandede Köprüsü, hem Anadolu'nun kadim mühendislik dehasını hem de halkın zengin hayal dünyasını yansıtan eşsiz bir kültür mirasıdır. Efsanelerin sisli perdesi ile İlhanlı tarihinin somut gerçeklerinin birbirine karıştığı bu yapı, Doğu Anadolu’nun en görkemli sanat eserlerinden biri kabul edilir.

Osmanlı İmparatorluğu'nun Mondros Mütarekesi ile savaştan çekilmesi sonucu Kafkas İslam Ordusu bölgeyi terk etmek zorunda kalmıştır. Ancak bu kısa süreli müdahale, Azerbaycan ve Dağıstan'daki Türk-Müslüman varlığının korunmasında ve bu devletlerin milli hafızasının oluşmasında hayati bir rol oynamıştır.

Z Tarih Dergisi’nin bu bölümünde, Milli Mücadele’ye resmi isminin verildiği 13 Ocak 1926 tarihli Başvekalet kararı incelenmektedir. Hüseyin Baran Pekmen’in sunduğu belgede; "İstiklal Seferi" ifadesinin yerini alan "İstiklal Harbi" isminin nasıl tescillendiği ve Cumhuriyet bürokrasisinin bu tarihi kararı nasıl bir titizlikle kayıt altına aldığı görülmektedir.

Giancarlo Casale, "Osmanlı Hint Okyanusu Siyaseti" eserinde, Osmanlı’nın 16. yüzyılda Portekiz ile girdiği küresel rekabeti analiz ederek yerleşik "kara imparatorluğu" algısını sarsmaktadır. Mısır’ın fethiyle başlayan bu süreçte; Açe’ye uzanan donanmalar, Piri Reis’in haritaları ve halifeliğin küresel etkisiyle Osmanlı, okyanuslarda stratejik bir "Keşif Çağı" aktörü olarak boy göstermiştir.

Torpido, deniz savaşını yelkenliden mekanik sürece taşıyarak mühendisliği ön plana çıkarmıştır. Whitehead ve Schwartzkopff sistemleri, Osmanlı donanmasının teknoloji transferiyle takip ettiği temel yeniliklerdir. 3. büyük donanmaya sahip Osmanlılar, bu teknolojide üretici değil stratejik bir tüketici olmuşlardır.

Z Tarih Dergisi’nin bu bölümünde, Mustafa Kemal Paşa ve Latife Hanım’ın boşanma kararının 12 Ağustos 1925’te Anadolu Ajansı vasıtasıyla halka duyurulduğu "Resmî Tebliğ" metni incelenmektedir. Hüseyin Baran Pekmen’in okuduğu belge; şahsi bir kararın Bakanlar Kurulu kararıyla nasıl resmi bir devlet bildirisine dönüştüğünü ve saat 10.00 itibarıyla tüm ülkeye ilan edildiğini belgelemektedir.

1923 Türk-Yunan Mübadelesi ile bu topluluk Anadolu'dan (Kayseri, Niğde, Konya vb.) Yunanistan'a göç etmek zorunda kalmıştır. Atina merkezli Küçük Asya Araştırmaları Merkezi (KAAM), bu halkın ardında bıraktığı 300.000 sayfalık sözlü gelenek ve yazılı materyali derleyerek dev bir arşiv oluşturmuştur. Severien Salaville ve Eugene Daleggio'nun hazırladığı üç ciltlik bibliyografya, bu kültürel mirasın (Karamanlidika) en temel rehberidir.

Z Tarih Dergisi’nin bu bölümünde, Gazi Mustafa Kemal ile Latife Hanım’ın 1925 yılındaki boşanma sürecini belgeleyen resmi evrak okunmaktadır. Mustafa Kemal Paşa’nın bizzat kaleme aldığı bildirim ve Başbakan İsmet İnönü’nün onay şerhini içeren bu belge, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki devlet bürokrasisini ve özel hayatın resmiyetle buluştuğu o tarihi anı gözler önüne sermektedir.