Giancarlo Casale, "Osmanlı Hint Okyanusu Siyaseti" eserinde, Osmanlı’nın 16. yüzyılda Portekiz ile girdiği küresel rekabeti analiz ederek yerleşik "kara imparatorluğu" algısını sarsmaktadır. Mısır’ın fethiyle başlayan bu süreçte; Açe’ye uzanan donanmalar, Piri Reis’in haritaları ve halifeliğin küresel etkisiyle Osmanlı, okyanuslarda stratejik bir "Keşif Çağı" aktörü olarak boy göstermiştir.

Torpido, deniz savaşını yelkenliden mekanik sürece taşıyarak mühendisliği ön plana çıkarmıştır. Whitehead ve Schwartzkopff sistemleri, Osmanlı donanmasının teknoloji transferiyle takip ettiği temel yeniliklerdir. 3. büyük donanmaya sahip Osmanlılar, bu teknolojide üretici değil stratejik bir tüketici olmuşlardır.

Z Tarih Dergisi’nin bu bölümünde, Mustafa Kemal Paşa ve Latife Hanım’ın boşanma kararının 12 Ağustos 1925’te Anadolu Ajansı vasıtasıyla halka duyurulduğu "Resmî Tebliğ" metni incelenmektedir. Hüseyin Baran Pekmen’in okuduğu belge; şahsi bir kararın Bakanlar Kurulu kararıyla nasıl resmi bir devlet bildirisine dönüştüğünü ve saat 10.00 itibarıyla tüm ülkeye ilan edildiğini belgelemektedir.

1923 Türk-Yunan Mübadelesi ile bu topluluk Anadolu'dan (Kayseri, Niğde, Konya vb.) Yunanistan'a göç etmek zorunda kalmıştır. Atina merkezli Küçük Asya Araştırmaları Merkezi (KAAM), bu halkın ardında bıraktığı 300.000 sayfalık sözlü gelenek ve yazılı materyali derleyerek dev bir arşiv oluşturmuştur. Severien Salaville ve Eugene Daleggio'nun hazırladığı üç ciltlik bibliyografya, bu kültürel mirasın (Karamanlidika) en temel rehberidir.

Z Tarih Dergisi’nin bu bölümünde, Gazi Mustafa Kemal ile Latife Hanım’ın 1925 yılındaki boşanma sürecini belgeleyen resmi evrak okunmaktadır. Mustafa Kemal Paşa’nın bizzat kaleme aldığı bildirim ve Başbakan İsmet İnönü’nün onay şerhini içeren bu belge, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki devlet bürokrasisini ve özel hayatın resmiyetle buluştuğu o tarihi anı gözler önüne sermektedir.

Galata Kadı Sicilleri üzerine yapılan bu inceleme, Osmanlı kölelik sisteminin demografik ve hukuki yapısına dair çarpıcı veriler sunmaktadır. On yedinci yüzyıla odaklanan kayıtlarda, kölelerin fiziksel özelliklerinden ziyade azat belgeleri (ıtıkname), kaçış vakaları ve rayiç bedelleri ön plana çıkmaktadır. Rus, Eflak ve Macar kökenli kölelerin yoğunluğu, imparatorluğun o dönemdeki askeri ve coğrafi etkileşim alanını yansıtmaktadır.

Tarihi mitlerdeki devasa yaratık tasvirleri, antik insanların doğada buldukları fosilleri kendi hayal güçleriyle anlamlandırma çabası olabilir. Mısır'daki Qau el-Kebir buluntuları, eski toplumların bu kemiklere aşina olduğunu ve onları devlere veya canavarlara yormuş olabileceğini kanıtlamaktadır. Günümüz arkeolojisi, bu efsanevi anlatıların aslında yanlış yorumlanmış gerçek fosil bulgularına dayandığını göstermektedir.

İlber Ortaylı, akademik derinliğini yalın bir dille harmanlayarak kaleme aldığı Atatürk ve Fatih biyografileriyle, Türk tarih yazıcılığında geniş kitlelere hitap eden başucu eserleri üretmiştir. Bu eserler, özellikle tarihin önemli figürlerini bilimsel süzgeçten geçirip halkın anlayacağı bir üslupla sunması bakımından büyük önem taşır. Hoca'nın bu "biyografik seri" yaklaşımı, tarih bilincinin akademik çevrelerden taşarak toplumsal bir zemine oturmasını sağlamıştır.