Abdullah’ın Çocukları: 17. Yüzyıl Galata Kadı Sicillerine Göre Kölelerin Etnik Kökenleri ve İsimleri

Osmanlı Devleti'nde yaşayan köleler hakkında bilgi veren kaynaklar sınırlıdır. Osmanlı hakkındaki birçok şeyi öğrendiğimiz siciller de köleler ile ilgili detaylı bilgiler vermemiştir. Genellikle kölelerin sahipleri tarafından azad edilmesinin ve kölelerin “ıtıkname” adlı özgür olduklarını ve tekrar köle edilemeyeceklerini gösteren azad belgesini almalarının kayıtları vardır. Ayrıca kaçan veya kaçırılan köleler, suç işleyen köleler ve borç karşılığı sahipleri değiştirilen kölelere de rastlamak mümkündür. Bu durumda kayıtlar genellikle kölelerin nereli olduklarından, dış görünüşlerinden, “esr-i cerh” denen esir izinin vücutlarının neresinde bulunduğundan ve kölenin kaç akçe değeri olduğundan bahsetmiştir. Birkaç kayıtta “sagir köle” ya da “sagire cariye” gibi henüz yetişkin olmadıkları belirtilse de kölelerin yaşından neredeyse hiçbir zaman bahsedilmemiştir. 

Bu yazıdaki analizler, İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM) tarafından yayınlanmış 32, 37, 46, 65, 90 ve 144 nolu altı adet Galata Kadı Sicillerinin incelenmesi ile yapılmıştır ve bahsi geçen sicillerin tamamına açık erişim ile şu adresten ulaşılabilmektedir.

Bu sicillerde 32 kölenin etnik kökeni ya da isminden bahsedilmemiştir. 37 kölenin ismi tespit edilip etnik kökeni belirlenememiştir. Lakin 245 adet kölenin isimleri ve etnik kökenleri tespit edilmiştir.  Etnik köken olarak en çok Rus köle vardır ve sayıları 117 kadardır. Ardından 37 köle ile Eflak, 18 köle ile Macar ve Gürcü etnikleri gelmektedir. Aşağıda sicillerde geçen tüm etnikleri ve kaç kişinin o etnik kökenden olduğu tablo şeklinde gösterilmiştir. 

Tablo 1.

	Gürcü	Mağrib	Eflak	Habeş	Rus	Abaza	Bulgar	Leh	Macar	Boşnak	Çerkez	Etnik Belirtilmemiş	Boğdan	Limni	Hırvat	Badeste	Efrenc	Arap	Zenci	Moskov	Girit
32 nolu sicil	8		14		13		1		9		2	1	1		1		1		1
37 nolu sicil	2	1	12		18			2	4	1	2	4			1					1
46 nolu sicil	5		6	2	24	1			1			2
65 nolu sicil	2				15	2			1		2	11	1		1			1
90 nolu sicil	1		2		30				4			9		1			2		1	5	1
144 nolu sicil			3		19							2				3				1

Çalışmada incelenen toplam 245 köleden 131'i kadın, 114'ü ise erkektir. En yaygın kadın isimleri Zemâne ve Kâmile’dir. Sekizer kişinin adı bu şekildedir. Ardından yedi kişi ile Belkıs ve aynı sayıda kişi ile Yasemin gelmektedir. Bazı ilginç isimler de kadınlara verilmiştir. Merhaba, Eğlence, Vâli, açık anlamına gelen Kuşâde, Canfeda bunlardan bazılarıdır. Erkek kölelerde ise Rıdvan en çok kullanılan isimdir ve on dört kişinin isimleri böyledir. Yusuf ismi 10 kişiye verilmiş, Yuvan ismi ise 8 kişide görülmüştür. Bu isimleri Hüseyin ve Hasan isimleri takip etmiştir. Ayrıca erkek kölelerin birçoğunun gerçek isimlerini korudukları gözlemlenmiştir. Aşağıdaki tablolarda sicillerdeki kölelerin tamamının adları verilmiştir. Tabloda görüldüğü gibi, Dilâver ismi günümüzde yalnız erkeklere verilirken 17. yüzyılda üniseks olarak kullanılmış ve hem kadın kölelere hem de erkek kölelere ad olmuştur. 

Tablo 2

Kadın İsimleri	Adet		Erkek İsimleri	Adet
Zemâne	8		Rıdvan	14
Kâmile	8		Yusuf	10
Belkıs	7		Yuvan	8
Yasemin	7		Hüseyin	7
Mülâyim	6		Hasan	5
Peymâne	6		Keyvan	3
Nâzenin	4		Şahin	3
Üftade	4		Mustafa	3
Cinâne	3		Piyâle	3
Meleksima	3		Simon	3
Maria	3		Ali	3
Canfeda	2		Mehmed	2
Mihriban	2		Kenan	2
Ceyhun	2		İbrahim	2
Revâne	2		Receb	2
Fatıma	2		Dilaver	2
Dilaver	2		Palo	2
Şakire	2		Osman	2
Âfitâb	2		Haydar	1
Kuşâde	2		Mihal	1
Fethi	1		Kâbil	1
Şehnaz	1		Şaban	1
Mazelesko	1		Eyvan	1
Kadem	1		Müstedam	1
Dora	1		Murad	1
Kâtibe	1		Donay	1
Gülbahar	1		Larvan	1
Daye	1		Ruvan	1
Neslihan	1		Halil	1
Mesine	1		İhsan	1
Nevcihan	1		Ivaz	1
İftihar	1		Barli	1
Pervane	1		Vatko	1
Vâli	1		İstan	1
Mahi	1		Luka	1
Payidar	1		Maydaş	1
Kamran	1		Yanoş	1
Badısaba	1		Yorgi	1
Eğlence	1		Mihayil	1
Dilfiruz	1		Poldi	1
Gülahmer	1		Behram	1
Ziba	1		Tetreyak	1
Âişe	1		Panay	1
Timurhan	1		Zülfikar	1
İstecka	1		Anton	1
Anaşta	1		Behruz	1
Semen	1		Cafer	1
Lalegül	1		Mülayim	1
Demirhan	1		Karlov	1
Handan	1		Celasin	1
Hadice	1		Yani	1
Servinaz	1		Lof	1
Şahbaz	1
Harmila	1
Nev'i	1
Ferah	1
Dadyan	1

İlaveten kölelerin isimlerinden inandıkları din hakkında tahmin yapmak mümkündür. İslam'ı kabul etmiş kölelerin genellikle “Gülistan, Kâmile, Mihriban, Hüseyin, Mustafa, Ferhad” gibi isimleri vardır ve isimleri binti yada bin (çocuğu) Abdullah olarak yazılmıştır. Böylece özgürlüğünü kazanmış kölelerin artık yalnızca Allah’ın kulu olduğu, İslam'ı seçerek bir nevi yeniden doğdukları vurgulanmıştır.  Sicillerde kadın kölelerin İslam'ı erkek kölelere kıyasla daha fazla kabul ettiği görülmüştür. Erkek kölelerin birçoğu kendi Hıristiyan isimlerini -Yuvan, Yorgi, Simon gibi- korumuşlardır ve isimleri “Yuvan veledi Grodi” şeklinde biyolojik babalarının isimleriyle beraber yazılmıştır. Kadın kölelerden de gerçek babalarının isimleriyle bahsedilen durumlar olmuştur fakat orada da bint (بنت) kelimesi kullanılmıştır. 

Sonuç olarak, kadı sicilleri kölelerin günlük yaşamlarını ayrıntılı biçimde anlatmasa da, Osmanlı toplumundaki kölelerin kökenleri, isimleri, dinî durumları ve hukuki statüleri hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Bu tür kayıtların incelenmesi, Osmanlı kölelik sisteminin yapısını ve toplumsal hayattaki yerini anlamak açısından değerli veriler sağlamaktadır.